Het waterwerk van ons geld

Pentekening Cartograaf Carlijn Kingma. Afmeting origineel: 100 x 148 cm. Zie noot (3)

Cartograaf Carlijn Kingma en journalist Thomas Bollen proberen te achterhalen wat er mis is met het financiële systeem in Nederland en Europa. Hun vraag spitst zich toe op de werking van geldschepping. Ik scheef deze recensie van het boek van Thomas Bollen.

Bollen schreef daarover Geld genoeg, maar niet voor jou.(1) Hij legt uit, dat nieuw geld voor 90% in omloop komt wanneer banken leningen verstrekken. Zij zijn commerciële instellingen en dat geeft aan hoe zij kijken naar kredietaanvragen. Er moet winst op gemaakt worden. Je zou denken dat de risico’s van een commercieel bedrijf voor rekening van dat bedrijf komen. Maar in de bankencrisis van 2008 en de eurocrises van 2010-2015 bleek de overheid veel publiek geld te gebruiken voor het redden van banken en landen als Griekenland, die dreigden te bezwijken onder hun hoge schuldlasten. De risico’s  bleken opgevangen te worden door de gemeenschap. De winsten op kredietverlening vloeiden daarna weer gewoon naar de banken zelf.  Dat is niet eerlijk. Bollen maakte dit destijds bewust mee en ging zich vragen stellen. Zoals: waarom zit het financiële stelsel zo in elkaar? En kan het ook anders? Hij ging het onderzoeken. Dit waren ook de vragen waar cartograaf Carlijn Kingma op stuitte. Tegen de Volkskrant zei zij: ‘Ik ben van oorsprong architect en maak als kunstenaar kaarten van onzichtbare machtsstructuren in onze maatschappij. Ik had al een aantal andere kaarten gemaakt, over onderwijs, verduurzaming en democratie. Bij ieder onderzoek kwam ik vroeg of laat bij het geld uit. Dat is essentieel: financiering bepaalt of iets van de grond komt of niet. Ik wilde in kaart brengen hoe dat werkt. Wie bepaalt dat de geldkraan wordt opengedraaid, en waarvoor?”(2) Zij benaderde Bollen, inmiddels journalist van Follow the money. Dat leidde tot een fantastisch cartografisch kunstwerk: het waterwerk van ons geld. In een video zoomt Carlijn in op de vele, vaak ook grappige details. Iedereen kan dit bekijken op internet(2). Het werd een gemeenschappelijk project van Carlijn en Thomas. Het samen optrekken beviel zo goed, dat het zelfs uitmondde in een liefdesrelatie. Je kunt de tekening van Carlijn nu zien als illustratie van het boek van Thomas of omgekeerd het boek als een nadere uitwerking van Het Waterwerk. Samen bereiken ze een groot publiek. En dat met een ingewikkeld onderwerp, een hele prestatie.

De ontdekking van de oneerlijke bevoordeling van de banken leidde niet alleen bij Bollen tot verbazing. De bankencrisis bracht een schok teweeg in de samenleving. Het vertrouwen in banken daalde naar een dieptepunt. Meer mensen gingen zich verdiepen in de werking van het geld. Er ontstond een geldhervormingsbeweging. Tegelijk met zijn stapsgewijze uiteenzetting van de werking van het geldstelsel volgt Bollen in zijn boek ook mensen uit die beweging. Zoals Saule Omarova, hoogleraar financieel recht, en Miguel Fernándes, tijdens de eurocrisis president van de Spaanse Centrale  bank. Maar vooral Ons Geld, dat in 2015 samen met toneelgroep De Verleiders van George van Houts een burgerinitiatief startte om de digitale geldschepping te verplaatsen naar de centrale  banken.

Bollen beschrijft hoe door het digitaliseren van bankrekeningen het zwaartepunt van de kredietverlening verschoof naar de banken. Als wij met contant geld betalen, is de waarde daarvan gedekt door de centrale  bank. Inmiddels betalen we bijna altijd digitaal. Als een bank lening afsluit, bijvoorbeeld met jou voor een hypotheek, schept de bank hiervoor simpelweg in zijn digitale administratie nieuw geld. Je krijgt een tegoed bijgeschreven op je bankrekening. Dat is een schuld van de bank aan jou. Tegelijkertijd heb jij ook een schuld aan de bank. Je zal de lening met rente moeten afbetalen. Dit heet wederzijdse schuldaanvaarding.

Als mensen ontdekken hoe eenvoudig en buiten zicht van het publiek het geldscheppingsprivilege van de banken werkt, neemt hun verbazing nog verder toe. Maar ter nuancering van dit privilege moet worden gezegd, dat banken in hun bedrijfsvoering wel moeten zorgen voor evenwicht op hun balans. Als de verkoper van jouw nieuwe huis geld geen rekening heeft bij dezelfde bank, zal je het geld  overmaken op een rekening bij die andere bank. Jouw bank moet zijn balans dan weer in evenwicht brengen. Doorgaans leent deze bank daarvoor geld voor de een lagere, meer wél meer risicovolle rente op de kapitaalmarkt voor de korte termijn. Als jij de hypotheek in de loop der jaren aflost, verdwijnt het geld weer. In de tussentijd stroomt het door de economie. Op deze wijze ontstaat en vergaat dus 90% van het geld dat in omloop is.

Door de werking van ons geldstelsel hoopt steeds meer geld zich op bij de rijkste mensen. Het maatschappelijk nut van een investering is niet de verantwoordelijkheid van banken. Als investeringen in fossiele energie meer opleveren dan in duurzame technologie, is duidelijk wat de keuze van de bank is. Daarmee zit de digitale geldschepping door banken het ontwikkelen van een duurzame economie in de weg. De politiek zette na de bankencrisis in op scherpere voorwaarden aan banken, zoals een hoger aandeel eigen vermogen op hun balans. De uiteindelijk in 2015 aangenomen internationale BIS III regels brachten echter geen fundamentele verandering. Het principe van private winsten tegenover publieke risico’s bleef overeind. Bovendien ging het gebruik van allerlei zogenaamd slimme financiële producten gewoon door, zoals het in sucurities verpakken van hypotheken, waarmee in de Verenigde Staten de bankencrisis begonnen was. Door deze kunstmatige financiële producten stroomt een steeds groter deel van de opbrengst van de echte economie door naar de vermogensmarkten. De financiële economie groeit veel sneller dan de echte economie, waarin goederen en diensten worden geleverd. Rentenieren levert vaak meer op dan gewoon weken voor je inkomen.  

En hoe ging het verder met Ons Geld en De Verleiders? Zij ontdekten, dat in het digitale tijdperk de digitale geldschepping ook geheel door centrale  banken overgenomen zou kunnen worden. Nu hebben alleen banken toegang tot het echte, inmiddels ook digitale geld van de centrale  bank. Als ook burgers een bankrekening bij de centrale  bank zouden kunnen openen, krijgen zij direct toegang tot dit geld. In het huidige stelsel wordt de waarde van digitaal bankengeld gegarandeerd door de centrale  banken. In het “depositogarantiestelsel” verzekert de overheid alle banktegoeden tot € 100.000. Als banken in de toekomst geen digitaal geld meer zouden mogen scheppen, en burgers hun geld direct zouden kunnen storten bij de centrale  bank, hoeft de centrale  bank de risico’s van bancaire kredietverlening niet meer af te dekken. Burgers kunnen dan kiezen tussen een veilige rekening bij de centrale  bank en een mogelijk profijtelijker rekening bij een commerciële bank. Als banken hun kredietverlening met echt geld zouden moeten doen, moeten ze dat eerst ophalen bij mensen die het hen willen lenen. Die delen dan het risico van de kredietverlening met de bank. De bank zal vertrouwen moeten wekken om geld aan te kunnen trekken. Na bestudering van deze alternatieve mogelijkheden, startte Ons Geld in 2015 een burgerinitiatief om dit onderwerp op de agenda van de Tweede Kamer te krijgen. Met succes. In 2016 besprak de Kamer het. De regering gaf de onafhankelijke Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid opdracht een advies op te stellen. Pas drie jaar later was dat klaar. 

Bollen legt goed uit hoe deze hervorming van de geldschepping zou kunnen werken. De centrale  bank hoeft dan alleen garant te staan voor de waarde van het geld op de rekeningen bij de centrale bank zelf. Eén van de belangrijkste vereisten voor de instandhouding van de waarde van geld is het beteugelen van de inflatie. Die taak ligt nu al bij de centrale  bank. Voor een stabiele waarde van de euro of een andere valuta moet de geldhoeveelheid in de pas lopen met de omzet in de economie.  Als er een directe uitwisseling komt tussen het centrale  bankgeld en de echte economie, kan de centrale  bank direct invloed uitoefenen op de geldhoeveelheid in de echte economie. Dit zou de financiële stabiliteit veel beter waarborgen dan de geldscherppingsroute via commerciële banken. De centrale  bank is nu afhankelijk van commerciële banken om meer of minder geld in de economie te krijgen. Dat moet via het rentetarief dat de banken betalen voor het centrale  bankgeld. Na renteverhoging die de Europese Centrale Bank (ECB) in 2022 startte om de oplopende inflatie te bestrijden, maakten de banken inderdaad hun kredieten direct duurder. Maar de rente op spaarrekeningen ging niet omhoog. Die bleef kunstmatig laag. De opbrengst staken de banken in eigen zak. Het enige middel dat de Europese Centrale Bank blijkt te kunnen gebruiken om direct geld in de economie te krijgen, is het opkopen van obligaties en bedrijfsschulden. Vanaf 2015 tot 2022 gaf de ECB er biljoenen euro’s aan uit. Ook die kwamen dus in de financiële wereld terecht. Ondanks de gigantische kosten was het onvoldoende om de inflatie op het gewenste niveau te brengen.

In 2019 maakte een coalitie met Facebook bekend een digitale munt in omloop te gaan brengen. Veel grote wereldfirma’s en internetplatformbedrijven deden mee. Daar schrokken de centrale banken opeens van. Zij dreigden ingehaald te worden door de particuliere sector. Die is in tegenstelling tot de bankensector ongereguleerd. Als dit door zou gaan, zou de financiële stabiliteit ernstig in gevaar komen. In 2025 kwam de ECB na heel lang dralen voor de dag met een voorstel voor invoering van bankrekeningen van burgers bij de centrale  banken, waarmee zij dus toegang zouden krijgen tot de zogenaamde Central Bank Digital Currency (CBDC). Het is een zeer slap aftreksel van het oorspronkelijke idee van de geldhervormers. Op de bankrekeningen zou maar een heel beperkt bedrag mogen staan, bijvoorbeeld € 3000. En de banken behouden gewoon al hun privileges. Met zulke sterke beperkingen heeft dit CBDC nauwelijks effect op het financiéle systeem. Hoe komt het nou, dat dit voorstel zo slap is? Dat is het resultaat van een zeer stevige bankenlobby, die achter de schermen heeft plaatsgevonden toen de ECB aan het voorstel werkte. Er werken 30.000 mensen als bankenlobbyist in Brussel. De financiële middelen die banken tot hun beschikking hebben, staan in geen enkele verhouding tot die van de geldhervormingsbeweging.

Bollen slaagt er in zijn boek in om de schijnbaar complexe wereld van geldschepping begrijpelijk te maken. Door in zijn verhaal gelijk op te lopen met de geldhervormers maakt hij het ook beleefbaar. Langzaam neemt de dramatische spanning toe. Het burgerinitiatief heeft uiteindelijk, Alle inspanningen ten spijt, geresulteerd in minimale hervormingen. Het jarenlange proces bij de diverse overheidsinstanties en adviesorganen moest afgewacht worden. Directe invloed uitoefenen was niet mogelijk. Met democratie had het allemaal weinig te maken. Het proces was in handen van de Europese Centrale Bank en vooral vertegenwoordigers van de banken.

De beweging rond Ons Geld is inmiddels grotendeels uit elkaar gevallen. Bollen blijft hopen op nieuwe kansen. Als burgers straks een kleine rekening bij hun centrale bank hebben, zou een volgende crisis de aanleiding kunnen vormen om de ingebouwde beperkingen los te laten. Zodat het een echt alternatief wordt voor een rekening bij een gewone bank.

Noten:

(1)Thomas Bollen, Geld genoeg, maar niet voor jou, Follow the Money, 2025

(2) ‘We zijn veel te afhankelijk van banken, voor de meeste mensen pakt dit systeem niet positief uit’, Volkskrant, 8 november 2025

(3) Carlijn Kingma, Het waterwerk van ons geld, www.ftm.nl/waterwerk