Democratische besluitvorming onder druk

Voor het goed functioneren van de democratie is betrouwbare informatie nodig. Daarvoor dienen de media. En daar gaat het inmiddels aardig mis. Nu veel mensen de sociale media als hun informatiebron gebruiken, verdwijnt de gedeelde werkelijkheid uit beeld. Meningen worden feiten. Het publiek is vaak opgeknipt in de bekende ‘bubbels’. Door de invloed van de commerciële doelstellingen van de meeste media zijn hijgerige, korte termijnsensatie en entertainment boven komen drijven. De publieke omroep wordt gedwongen met de concurrenten mee te gaan om ook nog aandacht van het publiek te behouden. Ondertussen klinkt overal de stem van de reclame door. Die dringt ook door in het onbewuste; het lijkt heel vanzelfsprekend dat consumeren en voordelig kopen belangrijk zijn in ons leven.  De afgelopen decennia kwamen er in Nederland heel veel media bij, voornamelijk commerciële media. Eerst radio- en televisiezenders, vervolgens steeds meer sociale media. Door de bomen zie je nu al snel het bos niet meer. Er is zoveel informatie, dat het geheel, het gemeenschappelijke en de voor de democratische meningsvorming wezenlijke vragen makkelijk buiten beeld raken.

Democratie betekent: heerschappij door het volk. Daarbij dient de wil van het volk voorop te staan. Maar vervolgens moeten de wensen ook te realiseren zijn. Een belangrijke vraag daarbij is welke maatregelen de gewenste toestand dichterbij kunnen brengen. De vraag die daar nog aan voorafgaat is of het landsbestuur ook over de daarvoor noodzakelijke doorzettingsmacht beschikt. Ook zou het hele besluitvormingsproces voor het volk helder en duidelijk moeten zijn. Dat begint bij het vaststellen van de feiten. Vervolgens bij de keuze van de gewenste toekomst en ten slotte bij inzicht in welke gunstige of juist belemmerende factoren er zijn om tot realisatie van de wensen te komen. Het idee dat wij in een democratie leven dient bijgesteld te worden. De kiezers hebben onvoldoende betrouwbare informatie om gefundeerde keuzes te kunnen maken. Over de cruciale vraag hoe we de grote problemen van deze tijd kunnen oplossen, halen de meeste mensen hun schouders op. Ik niet. Ik vraag mij af: Hoe heeft het zover kunnen komen? En kan het ook anders?

Kapitaal moet groeien

Commerciële bedrijven zijn doorgaans privébezit. Het is hun doelstelling om zoveel mogelijk geld op te brengen, om aandeelhouders en kapitaalverschaffers, zoals commerciële banken, rendement te bezorgen. Deze doelstelling krijgt onze geglobaliseerde wereld steeds meer in haar greep. Bij grote bedrijven is het gebruikelijk dat de CEO onder andere in aandelen betaald wordt. Dan is al helemaal duidelijk dat andere stakeholders of belanghebbenden niet zo belangrijk zijn. Vaak zijn aandeelhouders anoniem en hebben ze louter financiële doelstellingen. Het maatschappelijk nut is een afgeleide doelstelling van de onderneming geworden. Bedrijven investeren in nieuwe technologie met als doel om eraan te verdienen. Zij zijn daarbij in beginsel niet aansprakelijk voor schadelijke maatschappelijke gevolgen van hun productie. De kosten van die zogenaamde ‘externaliteiten’, zoals verstoring van milieu en biodiversiteit, komen zo terecht bij de maatschappij als geheel, ook de toekomstige. Zo is bijvoorbeeld bij de ontwikkeling van nieuwe AI door bedrijven de verkoopbaarheid het hoofdcriterium. Het risico van de eventuele nadelige maatschappelijke gevolgen hoeft de firma niet te dragen. En die zouden weleens groot kunnen zijn. Ondernemingen krijgen wel de winst, maar het risico op maatschappelijke schade door hun productie hoeven zij niet te dragen. Zo krom is het geregeld in ons recht.

Inmiddels ziet de ecologische toekomst van de aarde er somber uit. Door klimaatverandering en biodiversiteitsverlies komen er grote rampen met bijkomende kosten op de mensheid af. Vasthouden aan economische groei betekent, dat dit proces versnelt. Groene groei is een illusie. Overal waar de productie groeit, neemt ook de hoeveelheid afval toe. Dit toont o.a. Jason Hickel overtuigend aan. (1). De groeidoelstelling van het privékapitaal verhindert het veiligstellen van onze collectieve toekomst.

Jason Hickel, auteur van Minder is meer; hoe degrowth de wereld zal redden

Groeidwang verdringt toekomstbestendig maken van de economie

Het ziet er niet naar uit dat onze parlementaire, representatieve democratie de lange termijn problemen waar we voor staan gaat oplossen. Bedrijven lobbyen gezien of ongezien bij rechtse partijen en zwakken transformatievoorstellen zover af, dat de problemen niet kleiner worden. In de VS mogen bedrijven zelfs direct geld doneren aan de politieke campagnes van partijen. Met geld kan je niet alleen invloed kopen, maar ook recht. Grote bedrijven en superrijke mensen schakelen dure advocaten en accountants in om gaten in de wet in hun voordeel te gebruiken. Mensen zonder kapitaal kunnen hier niet van winnen.

Het wordt mij steeds duidelijker, dat het grote kantelpunt naar een duurzame economie het beperken van aandeelhoudersmacht is. Dat kan door het aandeelhoudersrecht te veranderen. Geef werknemers bijvoorbeeld medezeggenschap. Verplicht bedrijven om maatschappelijk nut bovenaan de doelstellingen te zetten. En de meest eenvoudige en tevens beste oplossing is: hef de zeggenschap van aandeelhouders over de koers van de onderneming op. Naarmate we hier langer mee wachten, zullen de crises alleen maar groter worden. Maar als aandeelhoudersbelang niet langer voorop staat, komt het maatschappelijk nut van bedrijven weer bovendrijven. Dat is dan hun reden van bestaan.

Doordat bedrijven eigen aandelen inkopen, trekken aandeelhouders nu vaak geld uit de onderneming in plaats van dat ze kapitaal verschaffen. Bedrijven kunnen niet met verlies draaien. Zij moeten voldoende verdienen om hun kosten te dekken. Als de exploitatie een overschot oplevert, kunnen ze reservekapitaal opbouwen, dat hen veerkracht geeft. Zoveel mogelijk winst maken ondermijnt echter de maatschappelijke doelstelling van ondernemingen. Bedrijven hebben voor nieuwe ontwikkelingen wel behoefte aan kapitaal. Maar er zijn voldoende alternatieve manieren om ons spaargeld en overheidsinvesteringen beschikbaar te stellen voor verantwoorde investeringen van bedrijven. Daar kan een redelijke financiële vergoeding tegenover staan. Maar geen zeggenschap. Aandeelhouders zijn niet nodig. Als alternatief kan je bijvoorbeeld denken aan de Donuteconomie van Kate Raworth, waar ik eerder een blog over schreef (2). Zie de afbeelding. Het sociale fundament van de Donuteconomie zijn de mensenrechten. De omvang blijft onder de grens van het ecologisch plafond. 

Revitaliseren van de democratie 

Doordat recht nu te koop is, wordt de sociale ongelijkheid een steeds groter probleem. Als bedrijven de beslissingen naar hun hand kunnen zetten, ondergraaft dit de democratie in ernstige mate. Het publiek ervaart, dat doorbraken bij het oplossen van maatschappelijke problemen uitblijven. Directe invloed van kiezers is er niet. Alleen via de gekozen volksvertegenwoordigers. En die kunnen belangrijke besluiten zonder directe terugkoppeling met de kiezers nemen, zoals bijvoorbeeld bij het opstellen van het regeerakkoord gebeurt. Een correctief referendum zou hier verandering in kunnen brengen. Dit moet dan wel goed georganiseerd worden met bijvoorbeeld juiste informatie over voor- en nadelen van de voorgelegde keuze. Zwitserland laat al meer dan een eeuw zien hoe dit kan. (3)

In de sociale media kan iedereen zelfstandig en zonder belemmering zijn eigen mening als vaststaand feit posten. Er gelden ook geen fatsoensnormen, die bijvoorbeeld schelden en persoonlijke aanvallen verbieden.  Het plaatsen van de posts gebeurt door geautomatiseerde machines. Anders dan bij kranten en de meeste televisiekanalen ontbreekt een redactie die daarop kan worden aangesproken. Dit is een van de belangrijkste oorzaken van het groeiende succes van nieuwrechtse partijen. Wilders kan ongestraft asielzoekers de schuld geven van de beroerde kansen van jongeren om een betaalbare woning te vinden. Trump fantaseert feiten en vermijdt een tweede verkiezingsdebat met Harris, omdat zij het eerste had gewonnen. Bijna alle sociale media zijn privébezit en hebben als verdienmodel de aandacht van mensen vast te houden, zodat die zoveel mogelijk advertenties onder ogen krijgen. Dat werkt verslaving in de hand. De mens wordt een verlengstuk van de machine. Bij het ontstaan van internet leek het van iedereen te zijn. Maar inmiddels is het in de greep van Big Tech. De oorzaak van de verwoestende werking van sociale media op het functioneren van de democratie is verrassenderwijs ook hier dus privébezit van kapitaal! Als meningen ongestraft gepresenteerd mogen worden als feiten vervalt de gespreksbasis van democratische besluitvorming.

De werking van aandelenkapitaal is losgezongen van maatschappelijk nut. Grote bedrijven en superrijke mensen kopen rechten voor zichzelf en weten te verhinderen dat de overheid maatregelen neemt die klimaatrampen zouden kunnen voorkomen. Ze zijn een blok aan het been van de vooruitgang geworden. We kunnen ze missen als kiespijn.

Als nieuwsmedia niet meer bezit zijn van kapitaalverschaffers krijgen ze vanzelf weer de belangrijke taak en motivatie om betrouwbare informatie te verschaffen. En inzicht te geven in hoe we de huidige polycrisis kunnen aanpakken en ombuigen in een levensvatbaar nieuw maatschappelijk systeem.

Doorbraak organiseren

Naarmate de tijd voortschrijdt, wordt de noodzaak sterker om verzet te plegen tegen de onverantwoorde toe-eigening door aandeelhouders van de financiële opbrengst van bedrijven ten koste van de overlevingskansen van de mensheid. Het is een kleine groep die hiervan profiteert. Zolang het landsbestuur het probleem niet erkent – sommige partijen ontkennen de klimaatopwarming zelfs – zal dit verzet buiten het parlement om georganiseerd moeten worden. Extinction Rebellion is een voorbeeld van een organisatie die dit al doet. Ook worden door Milieuorganisaties regelmatig demonstraties georganiseerd. Maar verdergaande acties zijn noodzakelijk. Wel hoopgevend is dat er steeds meer alternatieve economische organisaties komen, zoals voedsel- en energie coöperaties en alternatieve geldsystemen. Ook Steward-owned bedrijven laten zien dat het anders kan (4). Zij maken zichzelf onverkoopbaar en leggen statutair vast dat de winst hun maatschappelijke missie dient. 

De bewegingen die de privileges van de financiële elite aan willen pakken, zouden zich wereldwijd moeten verenigen. Ik zou graag willen dat mensheid zichzelf als een gemeenschap gaat ervaren. Dat mensen elkaar niet meer als concurrent beschouwen, maar willen samenwerken om de kracht van de ecosystemen weer op te bouwen en de opbrengsten van de aarde eerlijk te delen. Het wordt tijd, dat volkeren in plaats van privéondernemingen wereldwijd zeggenschap krijgen over de toekomst waarin wij willen investeren.

(1) Jason Hickel, Minder is meer; hoe degrowth de wereld zal redden

(2) https://feikovanderveen.com/2017/12/29/raworth-over-herverdeling-van-rijkdom-voor-een-veilige-en-rechtvaardige-planeet/

(3) Jos Verhulst en Arjen Nijeboer, Directe democratie; feiten, argumenten en ervaringen omtrent het referendum, gratis download: chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.meerdemocratie.nl/sites/default/files/verhulst-nijeboer-directe-democratie.pdf

(4) Gijsbert Koren, Nina de Korte, Toekomstbedrijven; hoe steward-ownership ons gidst uit het tijdperk van de aandeelhouder. Lees over steward-owned bedrijven ook de praktische ervaringen met sociale driegeleding in mijn blog: https://feikovanderveen.com/2022/06/08/sociale-driegeleding-als-hedendaags-verbond-van-arbeid-en-kapitaal/